هم تحقق خارجى ندارد ، چنان‌كه علامه در جوهر النضيد و لاهيجى در شوارق عبارت محقق را همين‌گونه معنا كرده‌اند . ب - مقصود از رفع چيست ؟ جمله معروفى است كه گفته‌اند : نقيض هرچيزى رفع آن است و كلمه « رفع » را به صورت‌هاى مختلف تفسير كرده‌اند : 1 - رفع مرادف نفى و سلب است و درنتيجه لا انسان نقيض انسان است ولى انسان نقيض لاانسان نيست بلكه لازمه نقيض آن است و نقيض لاانسان در حقيقت لا لاانسان است . 2 - كلمهء رفع كه مصدر است به‌معناى قدر مشترك و أعم از اسم فاعل و اسم مفعول مىباشد ، پس نقيض هرچيز رافع آن و يا مرفوع به آن است ، اين معنا را صدرالمتألهين بيان كرده و گفته است : « و الأولى ان يراد من الرفع او السلب المعنى المصدرى على الوجه المطلق الذى يمكن أخذه بمعنى الفاعل او المفعول . » « 1 » و حكيم سبزوارى هم همين معنا را برگزيده و آن را در قالب نظم درآورده و گفته است : « نقيض كلّ رفع او مرفوع * تعميم رفع لهما مرجوع » « 2 » 3 - كلمهء رفع به معنى طرد و ابطال است و همان‌گونه كه سلب طارد ايجاب است ، ايجاب هم طارد سلب مىباشد و اين همان معنايى است كه مصنف برگزيده است و در پاورقى اسفار در ذيل كلامى كه از صدرالمتألهين نقل گرديد فرموده‌اند : « و الأولى أن يراد بالرفع الطرد الذاتى و هو متحقق فى كلا طرفى النّقيض » « 3 » . * * *

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، ص 105 . ( 2 ) شرح منظومه ، بخش منطق ، بحث تناقض . ( 3 ) اسفار ، ج 2 ، ص 104 .